Jednorazowe opakowania plastikowe stanowią jedną z największych frakcji odpadów komunalnych w Polsce. Część z nich pochodzi bezpośrednio z zakupów: torebki foliowe, woreczki na warzywa, tacki styropianowe, jednorazowe kubki. Ograniczenie ich ilości jest możliwe przy odpowiednim wyposażeniu — bez rezygnacji z wygody zakupów.
Od 2021 roku w Polsce obowiązuje zakaz bezpłatnego wydawania toreb plastikowych w sklepach (poniżej 15 mikronów grubości), a od 2024 roku wszedł w życie zakaz sprzedaży wybranych jednorazowych produktów z plastiku, wynikający z wdrożenia unijnej dyrektywy SUP (ang. Single-Use Plastics). Przepisy te stopniowo zmieniają ofertę sklepów, ale wiele produktów nadal jest opakowywanych zbędnym plastikiem.
Lista wielorazowych zamienników
Do transportu zakupów
- Torba bawełniana lub jutowa — dostępna w większości polskich supermarketów, sklepów z ekoproduktami i przez internet. Wytrzymuje wielokrotne pranie i kilka lat użytkowania.
- Siatka bawełniana lub lniana — lżejsza alternatywa dla toreb, sprawdza się przy pieczywie i warzywach.
- Torba składana (tzw. shopper) — mieści się w kieszeni lub torebce; przydatna przy nieplanowanych zakupach.
Do owoców i warzyw
- Woreczki bawełniane lub siatkowe — zamiennik jednorazowych woreczków foliowych dostępnych przy ladach warzywno-owocowych. Większość wag sklepowych prawidłowo waży produkty z tkaniny po uwzględnieniu tary.
- Słoiki lub pojemniki szklane — przy zakupach w delikatesach lub sklepach z produktami luzem, gdzie produkty można samodzielnie porcjować.
Do pieczywa i wędlin
- Woreczek lniany lub bawełniany — przyjęty przez większość polskich piekarni i ladowych działów pieczywa w supermarketach.
- Własny pojemnik na wędliny — część sklepów i delikatesów przyjmuje własne pojemniki do pakowania produktów z lady. Warto zapytać personel; obowiązki wynikające z przepisów sanitarnych różnią się między placówkami.
Do napojów i żywności płynnej
- Bidon lub butelka wielokrotnego użytku — stalowe lub szklane, zastępują jednorazowe butelki PET.
- Termos lub kubek termiczny — wymagany w wielu kawiarniach oferujących zniżkę za własny kubek.
Prawo do własnego opakowania
W Polsce nie ma przepisu, który zobowiązywałby sklep do przyjęcia własnego opakowania klienta. Decyzja należy do sprzedawcy i w praktyce zależy od polityki konkretnej placówki. Wiele sklepów z produktami luzem i delikatesów akceptuje własne pojemniki — warto sprawdzić zasady przed zakupami.
Gdzie kupować produkty luzem w Polsce
Sklepy oferujące produkty bez opakowań lub z możliwością porcjowania są dostępne przede wszystkim w większych miastach. Działają pod różnymi nazwami: sklepy luzem, sklepy zero waste, ekosklepy. Oferują głównie produkty sypkie (zboża, kasze, orzechy, suszone owoce), napoje (soki, oleje) i kosmetyki.
W mniejszych miejscowościach alternatywą są targowiska i rynki rolnicze, gdzie warzywa i owoce często sprzedawane są bez opakowań, a sprzedawcy akceptują wielorazowe torby klientów.
Sieciowe supermarkety stopniowo rozszerzają ofertę produktów z możliwością samodzielnego porcjowania — dotyczy to głównie orzechów, suszonych owoców i musli w niektórych placówkach sieci Carrefour Bio, Piotr i Paweł czy Bio Planet.
Na co zwracać uwagę przy wyborze produktów
Przy zakupach warto kierować się hierarchią: najpierw eliminować niepotrzebne opakowania, potem wybierać opakowania nadające się do recyklingu (szkło, metal, karton) zamiast plastiku, a w ostateczności — wybierać plastik z oznakowaniem umożliwiającym recykling (np. PET z symbolem 1 lub HDPE z symbolem 2).
Oznakowanie produktów jako „biodegradowalnych" lub „kompostowalnych" bywa mylące — wiele takich opakowań wymaga specjalistycznych warunków przemysłowych do rozkładu i nie nadaje się do domowego kompostownika. Informacje o tym, co podlega recyklingowi w danej gminie, są dostępne na stronach lokalnych zakładów gospodarki odpadami lub na platformie Rekopol.
Wsparcie i inicjatywy w Polsce
Organizacja Zero Waste Polska prowadzi mapę sklepów i inicjatyw zero waste na terenie całego kraju. Fundacja NaprawmyTo działa na rzecz naprawy i wymiany produktów, co uzupełnia podejście do zakupów z myślą o redukcji odpadów.